مکتب عاشورا
ساعت ۸:٥٧ ‎ق.ظ روز سه‌شنبه ٤ اسفند ۱۳۸۸   کلمات کلیدی: عاشورا

بررسی فراز و نشیب‌هایی که در تاریخ اسلام برای امت مسلمان پیش آمده و ریشه یابی علل حوادث و نگاه آسیب شناسانه به آن می تواند چراغی فرا روی آینده باشد و در شناخت شرایط موجود جامعه و نحوه برخورد با آن به ما بصیرتی تازه دهد.

نگاه ژرف به رویدادهای تاریخی و آنچه برامت پیامبر اکرم(ص) بعد از رحلت آن بزرگوار پیش آمد از سرفصل‌های رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای است.

معظم له در چند سال گذشته تحت عنوان عبرتهای عاشورا، رسالت خواص و وضعیت عوام در جامعه اسلامی و در بیانات اخیرشان در نیاز جامعه به بصیرت و دقت امت همیشه بیدار نسبت به جنگ نرم دشمنان و شیوه‌های جدید استکبار در برخورد با توسعه فزاینده تفکر انقلاب اسلامی در جهان ترسیم نمودند بیش از گذشته به اهمیت جایگاه ولایت فقیه واقف ساختند.

در این نوشتار در صدد تأملی دوباره را تحلیل‌های رهبر فرزانه انقلاب از رویدادهای تاریخی صدر اسلام می‌باشد.


تعریف عوام و خواص

"خواص، یعنى کسانى که وقتى عملى انجام مى‌دهند، موضعگیرى‌اى مى‌کنند و راهى انتخاب مى‌کنند، از روى فکر و تحلیل است. مى‌فهمند و تصمیم مى‌گیرند و عمل مى‌کنند. اینها خواصند. نقطة مقابلش هم عوام است. عوام، یعنى کسانى که وقتى جوّ به سمتى مى‌رود، آنها هم دنبالش مى‌روند و تحلیلى ندارند. یک وقت مردم مى‌گویند "زنده باد!" این هم نگاه مى‌کند مى‌گوید "زنده باد!" یک وقت مردم مى‌گویند "مرده باد!" نگاه مى‌کند، مى‌گوید "مرده باد!" یک وقت جوّ این طور است؛ این‌جا مى‌آید. یک وقت جو آن طور است؛ آن‌جا مى‌رود!.. پس در هر جامعه، خواصى داریم و عوامى. خواص، طبعاً دو جبهه‌اند: خواصِ جبهة حق و خواص جبهة باطل. عدّه‌اى اهل فکر و فرهنگ و معرفتند و براى جبهة حق کار مى‌کنند. فهمیده‌اند حق با کدام جبهه است. حق را شناخته‌اند و براساس تشخیص خود، براى آن، کار و حرکت مى‌کنند.اینها یک دسته‌اند. یک دسته هم نقطة مقابل حق و ضد حقّند. اگر باز به صدر اسلام برگردیم، باید این طور بگوییم که عدّه‌اى اصحاب امیرالمؤمنین و امام حسین، علیهما‌السّلام و بنى‌هاشمند. عدّه‌اى دیگر هم اصحاب معاویه و طرفدار بنى‌امیّه‌اند. بین طرفداران بنى‌امیّه هم افراد با فکر، عاقل و زرنگ بودند. آنها هم جزو خواصند. پس خواصِ یک جامعه به دو گروهِ خواصِ طرفدار حق و خواصِ طرفدار باطل تقسیم مى‌شوند. شما از خواص طرفدار باطل چه توقّع دارید؟ بدیهى است توقّع این است که بنشینند علیه حق و علیه شما برنامه‌ریزى کنند. لذا باید با آنها بجنگید. با خواص طرفدار باطل باید جنگید. این‌که تردید ندارد."1

با توجه به سخنان مقام معظم رهبری خواص افرادی هستند که مواضع‌شان برخاسته از آگاهی و ژرف‌نگری است آنان به واسطه بصیرتشان خود تصمیم می‌گیرند نه آنکه دیگران برایشان تصمیم بگیرند یا تصمیم سازی کنند و در مقابل ، عوام کسانی هستند که خود دیدگاه و تحلیل شخصی از مسائل ندارند و تابع صاحبان نظر و دیدگاهند.

مصداق‌های عوام و خواص

به تعبیر مقام معظم رهبری: "در بین اینهایی که ما می‌گوییم خواص، آدم‌های باسواد هست، بی‌سواد هم هست... گاهی کسی بی‌سواد است و جزو خواص است، می‌فهمد که چه کار می‌کند، از روی تصمیم‌گیری و تشخیص عمل می‌کند؛ ولو درس نخوانده و مدرسه نرفته است؛ مدرک ندارد، لباس روحانی ندارد، اما می‌فهمد که قضیه چیست... خواص که می‌گوییم معنای آن یک لباس خاص نیست، ممکن است مرد باشد، ممکن است زن باشد، ممکن است تحصیل‌کرده باشد، ممکن است تحصیل نکرده باشد، ممکن است ثروتمند باشد، ممکن است فقیر باشد."2

ویژگی‌های لازم خواص

1. بصیرت

"خواص یعنی کسانی که وقتی عملی انجام می دهند، موضع گیری می کنند، راهی را انتخاب می کنند، از روی فکر و تحلیل است. می فهمند و تصمیم می گیرند و عمل می کنند، اینها خواصند. نقطه مقابلش هم عوام است."3

2. حمایت صریح از حقّ

در برخی جریانات اجتماعی فضا طوری است که حق از باطل روشن نیست و هیچ کدام از طرفین هم نمی توانند مدعی صد در صدی حق باشند. اینجا موضع فتنه است. یا نوع دیگر آنکه حق روشن است اما نوع موضع‌گیری و سوءاستفاده‌ای که از عناوین دینی از سوی دشمنان می‌شود فضا را غبارآلود نموده و مردم را دچار تردید نموده است.

در این حالت بهترین راهکار همان ارائه معیارهای حق و شناخت نسبت به آن است که "اعرف الحق تعرف اهله4" وقتی معیارهای حق را شناختی اصحاب حق را نیز می‌توان شناخت افراد و شخصیت‌ها در این جریان‌ها معیار نیستند بلکه معیارهای حق را باید به عنوان شاقولی جهت سنجش اصحاب حق دانست و سپس دید آنها که در این معیار قرار دارند چه کسانی هستند.

اما هنگامی که جریان حق مقابل باطل روشن نیست خواص با بصیرت باید به اقتضای تعهد و ایمانی که دارند جانبداری صریح از حق نموده و با باطل برخورد نمایند و عوام جامعه را نسبت به باطل بودن جریان مقابل توجه دهند و در این مسیر ملاحظه کاری و مصلحت سنجی‌های اهل دنیا دیگر آنها را از موضع‌گیری صریح در مقابل باطل باز نمی‌دارد. البته حمایت خواص از حق با موقع‌شناسی و آگاهی در زمان مناسب خود می‌تواند مؤثر باشد. اینکه حمایت از حق باید به هنگام بوده و در این مسیر هیچ گونه تعللی اتفاق نیفتد چه بسا حمایت دیرهنگام باعث شود کار از کار بگذرد و این حمایت نتواند در مسیر تثبیت حق و یاری آن مؤثر افتد.

3. لحظه شناس بودن

مقام معظم رهبری در تحلیل عمیق خود از واقعه عاشورا بر این مهم تأکید نمودند که اگر کوفیان در یاری حضرت مسلم(ع) به موقع عمل نموده و کوتاهی نمی‌کردند دیگر چه بسا اتفاقات ناگوار بعدی پیش نمی‌آمد: "... اگر امثال شَبَثْ بن ربْعى در یک لحظة حسّاس ـ به جاى این‌که از ابن زیاد بترسند ـ از خدا مى‌ترسیدند تاریخ عوض مى‌شد! ... عوام متفرّق می‌شدند؛ ولی چرا خواصِ مؤمنى که اطراف مسلم بودند متفرق شدند؟ در بین آنها افرادى خوب و حسابى بودند که بعضیشان بعداً در کربلا شهید شدند؛ اما این‌جا، اشتباه کردند. البته آنهایى که در کربلا شهید شدند، کفّارة اشتباهشان داده شد. دربارة آنها بحثى نداریم و اسمشان را هم نمى‌آوریم. اما کسانى از خواص بودند که به کربلا هم نرفتند. نتوانستند بروند؛ توفیق پیدا نکردند و البته، بعد مجبور شدند جزو توّابین شوند. چه فایده؟! وقتى امام حسین (علیه‌السّلام) کشته شد؛ وقتى فرزند پیغمبر از دست رفت؛ وقتى فاجعه اتّفاق افتاد؛ وقتى حرکت تاریخ به سمت سراشیب آغاز شد، دیگرچه فایده؟! لذاست که در تاریخ، عدّة توّابین، چند برابر عدّة شهداى کربلاست. شهداى کربلا همه در یک روز کشته شدند؛ توّابین نیز همه در یک روز کشته شدند. اما اثرى که توّابین در تاریخ گذاشتند، یک هزارم اثرى که شهداى کربلا گذاشتند، نیست! به‌خاطر این‌که در وقت خود نیامدند. کار را در لحظة خود انجام ندادند. دیر تصمیم گرفتند و دیر تشخیص دادند."5

پس لحظه شناس بودن و موقع را درست تشخیص دادن و در آن لحظة حساس وارد میدان شدن و برای خدا مجاهده کردن خصوصیت خواص مؤمن و مدافع حق است. ایشان در این زمینه می فرمایند: " مشکل برخى افراد و مجموعه‌ها این است که بى‌ایمان نیستند، بى‌شوق و بى‌محبت هم نیستند؛ اما لحظه‌شناس نیستند.لحظه را باید شناخت، نیاز را باید دانست. فرض بفرمایید کسانى در کوفه دل‌هاشان پر از ایمان به امام حسین(ع) بود، به اهل‌بیت هم محبت داشتند، اما چند ماه دیرتر وارد میدان شدند؛ همه‌شان هم به شهادت رسیدند، پیش خدا هم مأجورند؛ اما کارى که باید بکنند، آن کارى نبود که آنها کردند؛ لحظه را نشناختند؛ عاشورا را نشناختند؛ در زمان، آن کار را انجام ندادند. اگر کارى که توابین در مدتى بعد از عاشورا انجام دادند هنگام ورود جناب مسلم به کوفه انجام می دادند، اوضاع عوض می شد؛ ممکن بود حوادث، جور دیگرى حرکت بکند. شناسایى لحظه‌ها و انجام کار در لحظة نیاز خیلى مهم است.... شناختن موقعیت، فهمیدن نیاز، حضور در لحظة مناسب و مورد نیاز؛ این اساس کار است که مؤمن باید این را هم با خود همراه داشته باشد تا بتواند وجودش مؤثر بشود؛ آن کارى را که باید انجام بدهد."6

مجاهده در راه حق، لوازم خاص خود را دارد. خواص در این راه سرمایه گذاری لازم را می‌کنند و هزینه‌های آن را خواهند پرداخت حال چه از مال باشد یا از آبرو و جان و این هزینه‌ها باعث سست شدن یا تردید آنها نمی‌شود چون بصیرت و حق‌شناسی آنان و مجاهده در راه حق و عاقبت نیک آنان را در این مسیر ثابت قدم نموده است. و اینان به واسطه حب محبوب در پیمودن مسیر حق مشمول لطف و رحمت بیکران الهی اند و مؤید به تأییدات حق تعالی.

مطالعه تاریخ پرفراز و نشیب اسلام نکات برجسته‌ای را مقابل انسان قرار می‌دهد که هر کدام از آنها می‌تواند برای خواص و عوام هر جامعه ای درس عبرتی باشد. ما در تاریخ داریم شخصیت‌هایی که در مقطعی از زمان موفق بوده اند اما توفیق یاری حق را پیدا نکردند. حال باید دید اینان به چه سبب دچار چنین سرنوشت و چرخشی از حق به باطل شدند چرا علی‌رغم شناخت و بصیرتی که داشتند به آن عمل نکردند و از حق حمایت ننموده و در مسیر باطل قرار گرفتند شخصیت‌های مطرحی مانند طلحه، زبیر، عبدالله بن عمر و حتی بعضی از بزرگان کوفه که با مسلم‌بن عقیل(ع) بیعت کردند و حقانیت مسلم را هم می‌دانستند اما او را تنها گذاشتند.

عوامل چرخش از موضع حق

1. دنیاپرستی

دنیاپرستی عامل مهم و اساسی در رویگردانی از حق و حمایت از باطل است. حضرت سیدالشهدا(ع) در خطبه‌ای که در کربلا خطاب به لشکر دشمن خواندند در یک آسیب شناسی از حمایت کوفیان و حتی خواص از یزید و قرار گرفتن آنها در مقابل امام (علیه السلام) می‌فرمایند: "الناس عبید الدنیا و الدین لعق علی السنتهم؛ مردم بنده دنیا هستند و دین لقلقه زبان آنان است7" و به تعبیر مقام معظم رهبری: "وقتى خواصِ طرفدارِ حق، یا اکثریت قاطعشان، در یک جامعه، چنان تغییر ماهیت مى‌دهند که فقط دنیاى خودشان برایشان اهمیت پیدا مى‌کند؛ وقتى از ترس جان، از ترس تحلیل و تقلیل مال، از ترس حذف مقام و پست، از ترس منفور شدن و از ترس تنها ماندن، حاضر مى‌شوند حاکمیت باطل را قبول کنند و در مقابل باطل نمى‌ایستند و از حق طرفدارى نمى‌کنند و جانشان را به خطر نمى‌اندازند؛ آن گاه در جهان اسلام فاجعه با شهادت حسین‌بن‌على علیه‌السّلام - با آن وضع - آغاز مى‌شود. حکومت به بنى‌امیّه و شاخة مروان" و بعد به بنى‌عبّاس و آخرش هم به سلسلة سلاطین در دنیاى اسلام، تا امروز مى‌رسد!"8

در طول تاریخ تا زمان حاضر می‌توان مصادیق بسیاری از خواص را یافت که علیرغم شناخت حق از آن به واسطه دنیاپرستی حمایت نکردند و در اردوگاه باطل قرار گرفتند. مانند عمر سعد که به خاطر ملک ری یا شریح قاضی به خاطر پول و مال دنیا و یا عمر و عاص که به خاطر ولایت مصر و خراج آن در کنار معاویه قرار گرفت و ده‌ها نمونه دیگر.

2. خودپرستی

خودپرستی، یعنی خود و متعلقات خود را حق دیدن و آن را بر حقانیت دین و حمایت از آن ترجیح دادن در حالی که معیار همان مقدم کردن دین و حفظ کیان اسلام بر منافع شخصی است. خود و همة ماسوی الله باید فدای دین حق و حمایت از اهداف عالیه اسلام شود.

3. خانواده و خویشاوند پرستی

یکی از جلوه‌های دنیا پرستی ترجیح خانواده و فامیل بر حق است مانند آنچه که یکی از خواص آن زمان در مسیر کربلا وقتی سیدالشهدا(ع) با او ملاقات کرد گفت من به واسطه خانواده و آنچه که همراه دارم نمی‌توانم شما را یاری کنم منتهی یک اسب خوب دارم آن را به شما می‌دهم که حضرت فرمودند مرا به اسب تو چه نیاز؟9

در حالی که در منطق اسلام و قرآن آنچه باید محور عمل قرار گیرد حب خداوند و محوریت آن در رفتار و کردار ماست و همه متعلقات و حب به آنها باید در قبال حب خدا رنگ ببازد و در آیة شریفه 22 سوره مجادله خداوند تبارک و تعالی این را از خصوصیت حزب الله می‌داند.

معنای عبرت‌آموزی

عبرت آموزی یعنی بررسی حوادث تلخ و شیرین گذشته و آن را آیینة تمام نمای آینده قرار دادن باید تاریخ را به عنوان جریانی دائمی ‌نگریست که در بطن خود همیشه حاوی درس‌های عبرت‌آموزی برای آیندگان است حتی قرآن نیز وقتی تاریخ را بیان می‌کند هدفش بیان داستان نیست بلکه می‌خواهند با کاویدن تاریخ سنت‌های حاکم بر تاریخ را بشناسیم و با عبرت از آن مسیر هدایت به کوی دوست را پیدا کنیم.

عبرت‌های عاشورا

"عاشورا غیر از درس، یک صحنة عبرت است. انسان باید در این صحنه نگاه کند تا عبرت بگیرد. عبرت بگیرد یعنی چه؟ یعنی خود را با آن وضعیت مقایسه کند و بفهمد در چه حال و وضعی قرار دارد. چه چیزی او را تهدید می‌کند و چه چیزی برای او لازم است. این را عبرت می‌گویند. مثلاً هنگامی که شما از جاده‌ای عبور می‌کنید و اتومبیلی را می‌بینید که واژگون شده یا تصادف کرده و آسیب دیده و مچاله شده و سرنشینان نابود شدند، می‌ایستید و به آن صحنه نگاه می‌کنید، چرا؟ برای این که عبرت بگیرید. برای این که برشما معلوم شود که چه جور سرعت و حرکت و چه جور رانندگی به این وضعیت منتهی می‌شود. این هم نوع دیگری از درس است اما درس از راه عبرت‌گیری."10

"... اولین عبرتی که ما را متوجه خود می‌کند، این است که ببینیم چه شد 50 سال بعد از درگذشت پیغمبر(ص)، جامعة اسلامی ‌به آن حد رسید که کسی مثل امام حسین(ع) ناچار شد برای نجات جامعه این چنین فداکاری‌ کند. این که حسین بن‌علی(ع) در مرکز اسلام، در مدینه و مکه با وضعیتی مواجه شود، به طوری که هر چه نگاه کند، چاره ای جز فداکاری نیست؛ آن هم چنین فداکاری خونین و باعظمتی، این قابل تأمل است. مگر چه وضعی بود که حسین بن‌علی(ع) احساس کرد که اسلام فقط با فداکاری او زنده می‌ماند وگرنه از دست می‌رود. چه شد فردی مثل یزید بر جامعه اسلامی ‌حاکم شد؟ باید ببینیم آن جامعه اسلامی ‌چه آفتی پیدا کرد که کارش به یزید رسید؟ چه شد که20 سال بعد از شهادت امیرالمؤمنین(ع) در همان شهری که حکومت می‌کرد، سرهای پسران امیرالمؤمنین(ع) را بر نیزه کردند و در آن شهر گرداندند... باید بفهمیم چه بلایی بر سر آن جامعه آمده که سر حسین بن‌علی(ع)، آقازاده اول دنیای اسلام و پسر خلیفه مسلمین علی‌بن ابی‌طالب(ع)، در همان شهری که پدر او بر مسند خلافت می‌نشست، گردانده شد و آب هم از آب تکان نخورد؟! ... جواب این است: رسیدند که یک بیماری وجود دارد که می‌تواند جامعه‌ای که در رأس آن کسی مثل پیغمبر اسلام(ص) و امیرالمؤمنین(ع) بوده است را ظرف چند ده سال به آن وضعیت برساند. پس این یک بیماری خطرناکی است و ما هم باید از این بیماری بترسیم. امام بزرگوار ما اگر خود را شاگردی از شاگردان پیغمبر(ص) محسوب می‌کرد، سر فخر به آسمان می‌سود. افتخار امام ما کجا و پیغمبر(ص) کجا؟ جامعه‌ای را که پیغمبر(ص) ساخته بود بعد از مدت چند سال به آن وضع دچار شد و لذا جامعة ما خیلی باید مواظب باشد که به آن بیماری دچار نشود. عبرت اینجاست. ما باید آن بیماری را بشناسیم و آن را یک خطر بزرگ بدانیم و از آن اجتناب کنیم.....در پاسخ به این سئوال یک آیه از قرآن را مطرح می کنم. قرآن جواب ما را داده است. قرآن درد و بیماری را به مسلمین معرفی می کند. آن آیه این است "فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلاة و اتبعوا الشهوات فسوف یلقون غیا"11 دو عامل، عامل اصلی این گمراهی و انحراف، عمومی است:1.دور شدن از ذکر خدا و معنویت و جدا کردن حساب معنویت از زندگی و فراموش کردن توجه و ذکر و دعا و توسل و توفیق از خدای متعال و توکل بر خدا و کنار گذاشتن محاسبات خدایی از زندگی.2."اتبعوا الشهوات" است یعنی دنبال شهوترانی‌ها و هوس‌ها و در یک جمله دنیا طلبی رفتن و به فکر جمع آوری ثروت و مال بودن و التذاذ و به دام شهوات دنیا افتادن و اصل دانستن این‌ها و فراموش کردن آرمانها. این درد اساسی و بزرگ است و ما هم ممکن است به این درد دچار بشویم."12

امید که در سایه عمل به رهنمودهای رهبری معظم انقلاب و با تمسک به عروةالوثقای قرآن و عترت بتوانیم راه انقلاب اسلامی را که دستاورد سال‌ها مبارزه و مجاهدت و جانفشانی بهترین نیروهای جامعه اسلامی است ادامه دهیم.


پی‌نوشت‌ها:


1 . بیانات مقام معظم رهبری در جمع فرماندهان لشکر 27 محمد رسول‌الله، 20/3/1375

2 .همان.

3 . همان.

4 . بحارالانوار،ج40،ص125،ح18.

5 . بیانات مقام معظم رهبری در جمع فرماندهان لشکر 27 محمد رسول‌الله، 20/3/1375.

6 . همان، در دیدار شورای هماهنگی تبلیغات اسلامی29/10/1388.

7 . بحارالانوار،ج44،ص382.

8 . همان.

9 . بحارالانوار، ج44، ص19.

10 . بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با نیروهای مقاومت بسیج، 23/4/1371.

11.مریم/59.

12 . بیانات مقام معظم رهبری در دیدار با نیروهای مقاومت بسیج، 23/4/1371.

-----------------------------------------------------------------------------

ماهنامه آموزشی، اطلاع رسانی معارف

شماره 72، دی 1388

صفحات (2-5)

منبع